Een Sterke Drug

Elsevier.nl, vrijdag 07/09/2012:

"Samsom, Alexander Pechtold (D66) en ook Sybrand van Haersma Buma van het CDA beweerden dat ze, onder welke omstandigheden dan ook, Zuid-Europa zouden helpen. Een vreemde bewering." (lees hier)

Inderdaad een vreemde bewering, maar om andere redenen dan de redenen die door de heer Elian (terecht) in dit stuk aangevoerd worden. De genoemde heren weten immers heel goed, dat geld blijven pompen in noodlijdende landen zoals Griekenland, Spanje, Portugal en wellicht ook Italië de euro niet kan redden. Zoals de heer Elian geheel terecht opmerkt, de euro kan alleen binnen een politieke unie functioneren. Met andere woorden, de eurocrisis is in de kern een politieke crisis en vraagt daarom om een politiek oplossing: een verdergaand politieke integratie van de eurolanden. Dit is wat de genoemde heren voor tekenen, ten minstens als zij hun uitspraken van de afgelopen tijd ook werkelijk serieus menen.

We hebben al eerder opgemerkt dat de Europese Unie geen echte democratie zou kunnen zijn. Een democratie, zoals de naam het zegt, vraagt om een demos en een demos is geen abstract en bedacht geheel van honderden miljoenen individuen met zeer uiteenlopende culturele, religieuze, etnische, nationale en institutionele achtergronden. Een demos vraagt om een gemeenschappelijke taal, cultuur en geschiedenis en om een sterk gedeeld realiteitsbesef en een gevoel van lotsverbondenheid, die kunnen ontstaan en bestaan als mensen werkelijk, langdurig en nauw met elkaar moeten samenleven. Men zou zich terecht kunnen afvragen of de 17 miljoen inwoners van Nederland nog een demos vormen, maar de 500 miljoen inwoners van de EU vormen zeker geen demos en zonder demos is er geen democratie.

Het hoogst bereikbare voor de EU is een soort formele democratie waarbij de Europese "burgers” weliswaar bepaalde politieke rechten hebben, zoals actief en passief stemrecht ed. Maar in werkelijkheid zou er weinig van de waarden die zulke rechten vertegenwoordigen - vrijheid en zelfbeschikking - terecht komen. De divergentie binnen de EU is simpelweg te groot, de waarden en belangen van de 500 miljoen "EU-burgers" lopen te ver uiteen. Deze 500 miljoen "burgers" vormen geen collectief 'wij' dat de individuele nationale culturen sterk overstijgt en dat door de supranationale instituties van de EU vertegenwoordigd kan worden.

Natuurlijk hebben veel Europeanen belang bij de realisatie van waarden zoals veiligheid, schoon water, goede infrastructuur etc. Maar het gaat in de politiek om de concrete invulling van deze zeer algemene waarde-begrippen in sepcifieke situaties en omstandigheden en precies daar spelen de nationale culturen en instituties een belangrijke rol. Het bestaan van een nationale cultuur en instituties betekent doorgaans dat mensen gedeelde waarden en belangen hebben, die de basis kunnen zijn voor een breed gedragen invulling van algemene waarden zoals veiligheid etc. En dat is precies wat op het Europese supranationale niveau nog te weinig aanwezig is.

Wat deze heren ook heel goed zouden kunnen en moeten weten is dat het naleven van Europese regels en afspraken niet afgedwongen kan worden door meer Europese regels en afspraken. De kern van een echte politieke unie, in tegenstelling tot de huidige situatie en dominante bureaucratische denkwijze, is het vermogen om repressie toe te passen, of in ieder geval de geloofwaardige bereidheid en vermogen om repressie toe te passen. Het is het repressieve vermogen, zeg maar het hebben van tanks en de soldaten, dat de EU van een hoogdravende praatclub tot een werkelijke politieke unie zou maken. Dit is de ultieme consequentie van het streven naar een echte Europese politieke unie.

De heer Elian is er stellig van overtuigt dat een echte Europese politieke unie nooit een werkelijkheid zou worden. Ik wil mij niet aan toekomstvoorspellingen wagen, maar de euro-utopie waarvoor de genoemde heren tot het uiterste zouden willen gaan, zou ondanks alle mooie woorden in een euro-dystopie kunnen ontaarden: een ondemocratische EU met een effectief repressief vermogen. De hoofdingrediënten voor een dergelijke dystopie, de dwingende politieke logica van de eurocrisis en de wil om tot het uiterste te gaan om de eurozone te redden, zijn in ieder geval wel degelijk aanwezig. Het is daarom de vraag of Samsom, Pechtold en Buma, deze toonbeelden van Nederlandse gematigdheid en redelijkheid, niet een beetje roekeloos zijn geworden. Een sterke drug, de liefde voor de eurozone.

De Houdbaarheidsdatum Van De Eurocrisis (II)

The Telegraph, zaterdag 30/06/2012:

"The EU has opted to do nothing and die The real drama of the latest EU summit was not what happened, but what didn't happen. And so, in two pages of impenetrable Euro-speak issued in Brussels in the small hours of Friday morning, we saw the great European dream visibly dying. The mountains heaved, to paraphrase Horace, and gave birth to a ridiculous mouse. Faced with by far the most testing crisis in its history, all the EU could come up with was yet another meaningless fudge which will solve nothing. What was really significant about this fiasco, though, was not what happened but what didn’t happen." (lees hier)

Een opvallend aspect van de Europese top van afgelopen week was niet zozeer wat daar allemal besloten werd, maar wat in die top geen onderwerp van nieuwe gemeenschappelijke besluiten was: de Verenigde Staten van Europa.

In de aanloop naar die top waren verklaringen over de bittere noodzaak van een politieke unie dagelijks te horen, te zien en te lezen. En zoals we hier op deze blog vaker hebben betoogd, de euro is in beginsel geen economisch project, maar een politiek project en de eurocrisis zou een uitstekende gelegenheid zijn om de federale agenda verder te ontvouwen. Het was daarom te verwachten dat de top van afgelopen week gebruikt zou worden om belangrijke stappen in die richting te maken, maar dat is niet gebeurt.

Dit zou er op kunnen duiden dat onze veronderstellingen over de politieke motieven achter de ontwikkeling van de EU, de euro en de eurocrisis niet kloppen. Maar de historische aanwijzingen voor deze zogenaamde politieke hypothese zijn veel te sterk om ze nu in een keer overboord te gooien. De verwachting dat de eurozone vroeger of later in grote financiële problemen zou komen maakt de financiële hypothese ook geen aantrekkelijk alternatief voor onze hypothese. Strikt economisch bezien, zou de invoering van de euro immers geen rationele stap zijn. Een verklaring voor de verrassende gang van zaken in de laatste Europese top zou daarom eerder gezocht moeten worden in onze inschatting van de manier waarop de meesters in Brussel de politieke agenda zouden hendelen. We hebben ze, toegegeven, onderschat.

Sommige commentatoren, zoals hier boven, hebben betoogd dat deze onverwachtse ontwikkeling de teloorgang van de federale agenda inluidt. Die top zou het ultieme moment zijn geweest om de volgende stap richting een nieuw verdergaand Europees verdrag te zetten, maar de federale krachten lieten het juist op dat moment afweten, ze zijn teruggeschrokken. De ontwikkeling van de eurocrisis in de komende maanden en jaren zou volgens dezelfde commentatoren zeer negatief, zo niet rampzalig zijn voor de federale agenda. De kans op een federale Europa zou daarmee voor een hele lange tijd verkeken zijn. Echter, onze hypothese is dat de federale krachten het in deze top helemaal niet hebben laten afweten, ze hebben juist geprobeerd om de federale agenda te redden, en deze poging is niet per se kansloos.

De beurzen vieren feest de afgelopen dagen, maar het fundamentele probleem van de euro, het ontbreken van een politieke unie, is niet opgelost. In Duitsland, de belangrijkste geldschieter van de Europese noodfondsen, moet het ESM nog door het constitutionele hof goedgekeurd worden en dat is geen gelopen race. Het is ook zeer de vraag of de hoeveelheid geld in de Europese noodfondsen wel genoeg is om de Spaanse banken op het been te houden, laat staan als Italiaanse en Franse banken ook gebruik van die noodfondsen gebruik zouden moeten maken. En zoals nu al het geval is met Finland, individuele landen kunnen de implementatie van de afspraken van afgelopen vrijdag nog knap lastig maken. De problemen die de eurozone teisteren komen naar alle waarschijnlijkheid in alle hevigheid terug. 

Zoals wij op deze blog al hebben gesuggereerd (hier en hier), de houdbaarheidsdatum van de eurocrisis lijkt te zijn verstreken. Onze meesters in Brussel zijn inmiddels te laat, ze zijn niet meer in staat om de Verenigde Staten van Europa een stap dichterbij te brengen en tegelijkertijd voorkomen dat de crisis de volgende fase bereikt, de fase waarin alleen maar verliezers zullen zijn. De weg naar de politieke unie is simpelweg te lang en te onzeker om daarmee de huidige crisis nog te kunnen bezweren.

"What they hadn’t reckoned with was that the crisis, when it came, would be so immense that it would spiral out of anyone’s control. Thus, amid the present shambles, we hear distracted voices calling for “more Europe” – more powers for Brussels, a new treaty – but the truth is that the chaos has gone way beyond their ability to solve it." (lees hier)

Het zou in deze omstandigheden zeer onverstandig zijn om de federale agenda tegen beter weten in door te willen drukken. Zo'n poging zou de inspanningen om een economische catastrofe af te wenden nog moeilijker maken. Er zijn aanwijzingen dat deze overweging een beslissende rol had bij het bepalen van de agenda van de de top van de afgelopen week. Het is bovendien volslagen onlogisch om een politieke unie door te drukken om een probleem op te lossen, dat die unie helemaal niet kan oplossen. De federale agenda zou hierdoor zwaar en misschien zelfs onherstelbaar beschadigd kunnen worden. 

Wat in deze situatie misschien verstandiger is, is de federale agenda juist van de crisis een beetje te distantiëren. De federale agenda moet dan niet als de politieke baby van de crisis gezien worden en ook niet als een bij voorbaat mislukte poging om de crisis te bezweren, maar als een vergezicht dat ons in de toekomst van een herhaling van zo'n crisis zou moeten behoeden.

Onze meesters in Brussels hebben ogenschijnlijk een stapje terug gedaan om het ideaal van een federale Europa uit de woeste wind van de eurocrisis te houden. Maar dat komt weer terug. Dat ideaal is te sterk omarmd door te veel mensen met te veel macht en ambitie om zomaar ineens te verdwijnen. De EU zoals wij die nu kennen is ontstaan onder het moto 'nooit meer oorlog'. De Verenigde Staten van Europa zou wellicht  kunnen ontstaan onder het moto 'nooit meer een eurocrisis'. 

Crisisoffers

Elsevier, zaterdag 09/06/2012:

"Rinnooy Kan: We moeten offers brengen voor Europa. Nederland ontkomt er niet aan offers te brengen voor het voortbestaan van de euro. 'Het behoud van de euro is de beste optie. Daar moeten we ons offers voor getroosten.'"

Hij pleit voor goede handelsrelaties met beide grootmachten, maar wel in Europees verband. 'We zijn te klein om dat in ons eentje te kunnen realiseren.'

'Op essentiële terreinen als onderwijs, gezondheidszorg en sociale zekerheid is onze nationale ruimte nog volledig intact." (lees hier)

"Op essentiële terreinen als onderwijs, gezondheidszorg en sociale zekerheid is onze nationale ruimte nog volledig intact." Dat klinkt als: 'wees blij, de rechter arm en de linker bovenbeen, die heb je nog'. Dat is inderdaad ook en manier om tegen de ontwikkeling van de Europese Unie aan te kijken: we moeten niet zuren dat we gestaagd onze positie als vrije burgers aan het verliezen zijn, we moeten blij zijn met wat we van deze positie nog over hebben. Maar het is ook nog de vraag of Kans bewering klopt. In het hoger onderwijs hebben we al jaren te maken met het beruchte Bolognaproces, dat mede door de EU bedacht en ingevoerd is (raad eens waarom?) en waaraan in feite geen ontsnappen meer mogelijk is. Daarnaast is het zo dat EU-regels op gebieden zoals de economie, financiën, mensenrechten en het milieu, meer of minder direct bepalend zijn voor onze nationale ruimte, ook in gebieden die niet direct aan Brusselse voorschriften en regels gebonden zijn. Daar weten onze vrienden van de Kunduz-coalitie alles van.

Gezien de dramatische ontwikkelingen van de afgelopen maanden is het maar zeer de vraag of de vermeende economische voordelen van de Euro op termijn niet geheel te niet zouden worden gedaan. Naast de voortdurende recessie en de steeds hogere bedragen die Nederland moet ophoesten voor de "redding" van de vallende economieën van de eurozone - en het einde is wat dat betreft nog lang niet in zicht - moeten we helaas ook rekening houden met de mogelijkheid dat eurozone op een vrij chaotische wijze uit elkaar knalt. Hoezo dan "het behoud van de euro is de beste optie"? Volgens het scenario van de alsmaar voortdurende "redding" gaat het in leven houden van de Euro ons zoveel kosten, dat het vrijwel onmogelijk wordt om vol te houden dat de Euro economisch gesproken voordelig is. Volgens het andere scenario, het knal-scenario, is de Euro op termijn helemaal geen optie, laat staan de beste.

De Euro was nooit een zuiver economisch project, een project dat louter bedoeld was om de eurolanden  economische voordelen te verschaffen. Sterker nog, de politici en deskundigen die de Euro bedacht en ingevoerd hebben wisten altijd all, of hadden kunnen en moeten weten, dat een monetaire unie zonder een politieke unie geen lang leven beschoren is en daarom dat de eurozone vroeger of later in een crisis terecht zou moeten komen. En toch hebben zij besloten om het project door te zetten, precies omdat het niet om de economische voordelen ging, maar om de politieke doelen. Dat de Euro nog steeds aan ons als een economisch verhaal verkocht wordt waarvoor we offers moeten brengen is een cynische propaganda. Economisch moeten we nu het hoofd boven water zien te houden. Daar moeten we helaas ons offers voor getroosten, niet voor bedenkelijke politieke fantasieën.

Het is misschien waar dat Nederland een klein land is dat veel baat heeft bij een sterke Europese economische samenwerking. De vraag is wel of de stap naar de euro voor de Nederlandse economie werkelijk noodzakelijk en voordelig was. Heeft de euro enige toegevoegde waarde gehad voor de handelspositie van Nederland, ging Nederland daardoor meer exporteren bijvoorbeeld? Was de handelspositie van Nederland niet voldoende geregeld en beschermd binnen de context van de EU en wat kon de Euro daar precies aan toevoegen? Zijn andere kleine Europese landen zoals Denemarken, Zweden en Zwitserland, die geen deel van de eurozone uitmaken economisch veel slechter aan toe dan Nederland? Een klein land dat niet zonder de Euro kan?

En nu meneer Rinnooy Kan, hop naar de ING, daar zul je zeker jouw offers voor moeten getroosten

De Houdbaarheidsdatum Van De Eurocrisis

Elsevier, donderdag 24/05/2012:

"EU-leiders spreken niet over Grieks vertrek uit eurozone. Griekenland moet de afspraken die het land heeft gemaakt met de Europese Unie nakomen. 'Dat is de beste garantie voor een meer welvarende toekomst van Griekenland in de eurozone.' [...] Volgens demissionair premier Mark Rutte (VVD) is niet gesproken over een Grieks vertrek uit de eurozone. De Europese leiders geven aan te hopen dat bij de verkiezingen van 17 juni een regering wordt gekozen die voldoende meerderheid heeft in het parlement om de bezuinigingsmaatregelen door te voeren." (lees hier)

Dit is niet geheel verrassend. Zoals we eerder op deze blog betoogd hebben, de EU is in eerste instantie geen economisch project, maar een politiek project. De economische en finaciële unificatie van Europa is niet het doel van de EU, maar een middel om een politieke unie, de Verenigde Staten van Europa, te creëren of in ieder geval dichterbij te brengen. Uitgaande van deze politieke logica zou men de politieke ambities van de EU niet zozeer laten leiden door economische overwegingen, men zou eerder de moeilijke economische situatie willen gebruiken om de politieke ambities van de EU te verwezenlijken. Sterker nog, er zijn steeds meer aanwijzingen dat de huidige crisis bewust gecreëerd is. Met 'bewust gecreëerd' wordt bedoeld dat de politici die toen besloten hebben om de Euro in te voeren en die bepaalden welke landen de Euro zouden mogen invoeren wel degelijk op de hoogte waren van de enorme problemen en risico's die daarmee samenhingen. Desondanks is er voor gekozen om het project door te zetten:

Historicus Nial Ferguson: "I think it's worth considering that the architects of the monetary union knew all along that it would lead to a crisis and the crisis would lead to a federal solution. I'm not quite sure how far that was articulated, but I think it was implicit. In fact, you could say it was actually designed to create a crisis," he says. In the late 1990s, an internal paper circulated in the Bank of England about a hypothetical break­up of the single currency. It floated the idea that "country I" — and the supposed identity of country I could be speculated upon but was never made explicit — would run an unsustainable deficit. Because there was no legal exit from the single currency, the costs of any exit would be sky high. "And," Ferguson says, "it was designedly so. That point has held good." (lees hier)

"Newly revealed German government documents reveal that many in Helmut Kohl's Chancellery had deep doubts about a European common currency when it was introduced in 1998. First and foremost, experts pointed to Italy as being the euro's weak link. The early shortcomings have yet to be corrected." (lees hier)

Het is echter de vraag of de voortzetting van de crisis de verwezenlijking van de Verenigde Staten van Europa dichterbij brengt. Zijn we inmiddels niet in een fase beland waarin de voortdurende crisis in dat opzichte contraproductief is geworden, waarin eurosceptische en nationalistische krachten steeds sterker worden en het hele project bedreigen?

“In his bleakest assessment to date, Mr Clegg admitted that his beloved European project faces a “huge” crisis of confidence as the public loses faith in the EU “as a whole”.At the moment, what’s happening is you have one emergency summit after another; you have one election after the other; you have one bail out after the other. “This cannot carry on because the combination of economic insecurity and political paralysis, we know this from the history of our continent, is the ideal recipe for an increase in extremism and xenophobia. “I, as a passionate Liberal and pro-European, think it would be a disaster if a lack of grip and a lack of a comprehensive solution were to lead to a push towards the extreme Right or the extreme Left.” (lees hier)

Zijn ze daar in Brussel vergeten om op de houdbaarheidsdatum van de crisis te letten?

Van De Grieken Nederlanders Maken En Van De Spanjaarden Duitsers?

Als het gaat om de oorzaken en daarom ook de mogelijke oplossing van de Eurocrisis, zijn de onderstaande citaten een beknopte en redelijk accurate weergave van de manier waarop in brede politieke kringen, zowel in Nederlands als in Europa, over deze kwestie gedacht wordt:  

“Duurzame divergentie tussen landen met sterk uiteenlopende instituties en culturen is echter onvermijdelijk zolang een machtscentrum ontbreekt dat convergentie kan afdwingen. Anders gezegd: een muntunie zonder politieke en fiscale unie is gedoemd na verloop van tijd uiteen te vallen.”(lees verder)

“[…] het accepteren van een politieke en fiscale unie de onvermijdelijke prijs is die betaald moet worden voor het overeind houden van de eurozone.”(lees verder)

Het argument voor idijoden:

I. De economische prestaties van de landen van de Eurozone worden sterk bepaald door hun (economische, politieke, sociale) instituties en culturen.
II. De instituties en culturen van de landen van de Eurozone lopen sterk uiteen en daarom lopen hun economische prestaties ook sterk uiteen, er is sprake van duurzame economische divergentie in de Eurozone
III. Door deze duurzame economische divergentie is het vrijwel onmogelijk om een gemeenschappelijk monetair beleid te voeren waarin alle lidstaten zich kunnen vinden. Lidstaten hebben daarom vaak geen belang bij het naleven van afspraken en regels en/of bij de totstandkoming van nieuwe afspraken en regels
IV. Omdat de individuele lidstaten in het huidige systeem het laatste woord hebben worden Europese afspraken en regels stelselmatig geschonden en nieuwe afspraken en regels, als ze al komen, zijn vaak niet afdoende om de problemen in de praktijk het hoofd te bieden
V. Dus: er is een politieke unie nodig die de naleving en totstandkoming van Europese afspraken en regels kan afdwingen.

Twee idijode vragen:

I. Als de landen van de Eurozone zover waren dat ze bereid zouden zijn geweest om een sterke politieke unie te vormen, en daarmee zichzelf in politieke opzichte de facto op te heffen, dan was de Eurocrisis waarschijnlijk nooit ontstaan. Het hele probleem bestaat juist omdat de individuele lidstaten zichzelf als soevereine politieke eenheden niet willen opheffen en daarom is het onduidelijk hoe we van de huidige situatie in een politieke unie terecht komen. Of is het de bedoeling de lidstaten in een politieke unie te dwingen door verschillende vormen van repressie, list en bedrog?
II. Als de kern van het probleem van de Eurozone de sterke onderlinge culturele verschillen is, zou men dan, om de Eurozone overeind te houden, niet gewoon van de Grieken Nederlanders moeten maken en van de Spanjaarden Duitsers?

Misschien kan Alexander Pechtold ons uitleggen hoe dit verenigbaar zou zijn met een multiculturele, menslievende en democratische Europa. Wij, gewone stervelingen, begrijpen dit niet zo goed meer.

Waarom Zeg Je Dat, Neelie?

Elsevier, dinsdag 07/02/2012:

"De eurozone valt niet uit elkaar als Griekenland wordt gedwongen de euromunt op te geven. 'Er wordt steeds gezegd: als je één land laat uitstappen of vraagt om uit te stappen, dan stort het hele bouwwerk in. Maar dat is gewoon niet waar.' Dat zegt Europees Commissaris Neelie Kroes (VVD) dinsdag in een interview met de Volkskrant. 'Er is absoluut geen man overboord als we iemand missen uit de eurozone.'"

Er is misschien "geen man overboord als we iemand missen uit de Eurozone", maar dit zou dwars tegen de logica van de EU ingaan. De EU is immers geen economisch project, maar een politiek project. De economische en finaciële unificatie van Europa is niet het doel van de EU, maar een middel om een politieke unie te creëren en desnoods te forceren. Uitgaande van deze politieke logica zou men de politieke ambities van de EU niet zozeer laten leiden door economische overwegingen, men zou eerder de economische situatie willen gebruiken om de politieke ambities van de EU te verwezenlijken. Dit is precies wat “president” Herman van Rompuy duidelijk maakte in zijn toespraak bij de afscheid van Trichet:

“we cannot have a common currency, a common monetary policy, and leave everything else to the States involved. And yet this is what we have experienced. There needs to be a coherence of policies and institutions at the European level […]  The euro area is as strong as the weakest link in the chain. We have all become so dependent on one other that we cannot afford continuing divergences within a monetary union. Each member of the euro area holds the fate of the whole euro area in their hands. […] The crisis in the euro area requires us to do more, in terms of both fiscal discipline and economic integration. This will come about through the new Stability and Growth Pact, as well as the Euro-Plus Pact. But we need to go further, and we need both fiscal discipline and economic and fiscal integration. Not only to punish the sinners but also to link our policies together, and demonstrate that we share a common destiny. We need to acknowledge that this means a loss of sovereignty for all, and not only for the countries in difficulty.” (zie hier)

Het is daarom ook geen wonder dat deze uitspraken van mevrouw Kroes haaks staan:

"[...] op het officiële standpunt van de Europese Commissie. Die voorspelt een financiële crisis wanneer Griekenland uit de eurozone wordt gegooid."

De interessant vraag is waarom mevrouw Kroes juist nu deze dwarse uitspraken doet. De spreekwoordelijke ratten die het zinkende schip verlaten? Interne machtsstrijd in Brussel? Weten ze iets dat wij nog niet weten, iets over Griekenland of Portugal misschien? Binnenlandse politiek? Een dreigement richting Griekenland? We hebben goede journalisten nodig...

Updtae: "Eurocommissaris Neelie Kroes (VVD) heeft tijdens een vergadering van de Europese Commissie afstand genomen van haar uitspraken over Griekenland. Dat meldt een woordvoerder van de Commissie woensdag." (zie hier)

We komen vanavond op terug