De EUlifant In De Onderwijskamer (II)

EUlifant

Rinooy Kan, Elsevier, zaterdag 09/06/2012:

"Op essentiële terreinen als onderwijs, gezondheidszorg en sociale zekerheid is onze nationale ruimte nog volledig intact." (lees hier)

Nederlandse universiteiten en HBO's worden grotendeels door de overheid bekostigt. Zonder die overheidsbijdrage zou zeer waarschijnlijk een groot deel van onze universiteiten en HBO's de deuren moeten sluiten. In de 'Wet op het Hoger Onderwijs en Wetenschappelijk Onderzoek', die sinds 1 september 2002 van kracht is, is bepaald dat alleen geaccrediteerde opleidingen mogen door de overheid erkende diploma's uitreiken en kunnen op overheidsfinanciering rekenen. Ook het recht van studenten op studiefinanciering hangt af van het studeren aan een geaccrediteerde opleiding (lees hier).

Accreditatie is een soort keuring waarbij de kwaliteit van het onderwijs bij instellingen voor hoger onderwijs onderzocht wordt door een onafhankelijke accreditatieorganisatie. Deze accreditatie wordt uitgevoerd door de Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie (NVAO). Het beoordelingskader en de criteria die de NVAO bij de accreditatie van hoger onderwijsinstellingen in Nederland gebruikt, en waarvan hun bestaan en kwaliteit sterk afhangt, worden niet in Den Haag bepaald, maar diep in de krochten van de Brusselse bureaucratie. Zo verantwoordt de NVAO haar eigen beoordelingskaders:

"Bij het opstellen van de kaders zijn de Europese richtlijnen voor de interne kwaliteitszorg van instellingen richtinggevend geweest. Deze zijn te vinden in [...] in the European Higher Education Area’ (‘European Standards and Guidelines’; ESG) van het Europese netwerk voor kwaliteitszorgagentschappen, de European Association for Quality Assurance (ENQA)." (lees hier). 

Een organisatie zoals de bovengenoemde ENQA is opgericht in het kader van het Bolognaproces en werkt binnen de doelstellingen van de Bolognaverklaring. In die organisatie hebben lidstaten als zodanig geen enkele rol. Nederland, zoals andere lidstaten, heeft dus geen invloed op de activiteiten van deze organisatie die onze onderwijskwaliteit beïnvloedt. Die organisatie wordt deels door de EU gefinancierd (the Lifelong Learning Programme of the European Union) en zetelt in Brussel.

Artikel 5a.2a.van de 'Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek' bepaalt dat het accreditatiekader de goedkeuring van de minister nodig heeft. In die zin heeft de Nederlandse staat enige invloed op dat kader, er is sprake van enige nationale ruimte. De minister bemoeit zich echter niet met de inhoud daarvan en zijn goedkeuring heeft niets te maken met onderwijs-inhoudelijke zaken, maar met de extreme mogelijkheid dat het kader in strijd zou zijn met het recht en/of met het algemeen belang. Met andere woorden, de Nederlandse staat heeft wel formele invloed op de inhoud van de accreditatiekaders, maar weinig inhoudelijke invloed. Als het gaat om de relatie tussen de EU en de lidstaten is dit een cruciaal onderscheid, dat we in dit verband niet uit het oog mogen verliezen.

Uitspraken zoals de hierboven geciteerde uitspraak van Rinooy Kan zijn niet pertinent onwaar, maar vaak maar half waar. Ze zijn vaak gebaseerd op het feit dat in EU-verband hebben nationale staten vaak formele macht. Ze kunnen zich immers uit Europese verdragen en samenwerkingsverbanden, zoals het genoemde Bolognaproces, vaak terug trekken en in die zin hebben zij het laatste woord. Maar zolang zij het niet doen, hebben ze vaak vrij weinig inhoudelijke macht, dan zit de eurocratie achter het stuur. 

Een Pleidooi Voor Meta-Accreditatie

Nederlandse universiteiten en HBO's worden grotendeels door de overheid bekostigt. Zonder die overheidsbijdrage zou zeer waarschijnlijk een groot deel van onze universiteiten en HBO's de deuren moeten sluiten. In de 'Wet op het Hoger Onderwijs en Wetenschappelijk Onderzoek', die sinds 1 september 2002 van kracht is, is bepaald dat alleen geaccrediteerde opleidingen mogen door de overheid erkende diploma's uitreiken en kunnen op overheidsfinanciering rekenen. Ook het recht van studenten op studiefinanciering hangt af van het studeren aan een geaccrediteerde opleiding (lees hier).

Accreditatie is een soort keuring waarbij de kwaliteit van het onderwijs bij instellingen voor hoger onderwijs onderzocht wordt door een onafhankelijke accreditatieorganisatie. Deze accreditatie wordt uitgevoerd door de Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie (NVAO):

"De Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie (NVAO) is als onafhankelijke, binationale accreditatieorganisatie opgericht door de Nederlandse en Vlaamse overheid en geeft een deskundig en objectief oordeel over de kwaliteit van het hoger onderwijs in Nederland en Vlaanderen."

Er is echter iets geks aan de hand met dit accreditatie-systeem dat de kwaliteit van het Nederlandse hoger onderwijs moet bewaken. Om door de periodieke keuring van de NVAO te komen moeten hoger onderwijsinstellingen zich conformeren aan de beoordelingskaders en kwaliteitseisen van de NVAO. Het is daarom vrijwel zeker dat het accreditatie-systeem de kwaliteit van het Nederlandse hoger onderwijs niet alleen bewaakt, maar ook beïnvloedt.

Om kort twee evidente punten te noemen: de accreditatie van hoge onderwijsinstellingen door de NVAO vindt plaats binnen de kaders van het Bolognaproces. Om geaccrediteerd te worden moeten zulke instellingen bijvoorbeeld het Bachelor-masterstructuur hebben ingevoerd, een operatie die grote gevolgen heeft voor de organisatie en kwaliteit van het onderwijs. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de gevolgen van de vermarkting van het onderwijs, waarbij de klant (de student) de koning is. Een ander punt is de toenemende bureaucratisering van het onderwijs en de toenemende macht van de onderwijsbureaucratie, die gepaard gaan met de accreditatie-systematiek (in een volgende blog kom ik uitgebreid terug op deze punten).

Als dit accreditatie-systeem de onderwijskwaliteit niet alleen bewaakt, maar ook beïnvloedt, dan is het niet geheel onredelijk om je af te vragen of de invloed van het accreditatie-systeem op de kwaliteit van het hoger onderwijs wel positief is. Dat is ten slotte het doel van deze hele exercitie. Maar gek genoeg, voor zover ik weet, dat is nooit onderzocht. Er is geen enkel bewijs geleverd dat dit zo belangrijke systeem goed functioneert, dat het werkelijk bijdraagt aan een beter hoger onderwijs in Nederland. Zijn er echt geen redenen om zelfs klein beetje te vermoeden dat dit stel professionele auditoren het hoger onderwijs naar de vernieling helpt? In termen van de eigen logica van het accreditatie-systeem, dat alles wil meten, verantwoorden en transparant maken, is deze toestand geheel irrationeel.

Om de logica van het accreditatie-systeem dan gelijk op zichzelf toe te passen, de invloed van de NVAO op de kwaliteit van het hoger onderwijs in Nederland zou snel en goed onderzocht moeten worden. Om in het onderwijsjargon te spreken, de NVAO zou ook een keertje geaccrediteerd moeten worden door mensen die werkelijk verstand van onderwijs hebben. Noem het maar een meta-accreditatie. Tot die tijd zouden ze in het hoger onderwijs geen medewerking moeten verlenen aan deze volslagen irrationele accreditatiepraktijk.

Pavlovreactie

Elsevier, 14/04/2012:

"Inspectie: Groot deel havoleraren presteert ondermaats: Bijna één op de drie leraren op de havo geeft ondermaats les [...] VVD-Kamerlid Ton Elias zegt in een reactie aan BNR Nieuwsradio te hopen dat scholen en leraren meer aandacht gaan besteden aan de prestaties van leerkrachten. 'We gaan hogere eisen stellen, meer aan de kwaliteit doen en opleidingen zwaarder maken,' aldus Elias." (lees hier)

Problemen in het onderwijs? Meer overheidsbemoeienis! Maar is dit wel de weg naar een beter onderwijs? Het vermeende positieve verband tussen de alsmaar groeiende overheidsbemoeienis met het onderwijs en de onderwijskwaliteit is bij mij weten nog nooit bewezen. De reactie van onze politici en van vele anderen die in dit soort gevallen om meer overheidsbemoeienis gaan roepen is niet meer dan een pavlovreactie.

In het kader van de overheidsbemoeienis met het onderwijs moeten onderwijsinstellingen tegenwoordig alles  meten om op die manier te kunnen bewijzen dat ze aan de "kwaliteitseisen" van de overheid voldoen. Misschien moet men van de overheid eisen om ook een keertje te gaan meten of de alsmaar groeiende overheidsbemoeienis met het onderwijs inderdaad tot een verbetering van de onderwijskwaliteit leidt. Dat zou misschien wel de eerste stap kunnen zijn op weg naar een werkelijk beter onderwijs in Nederland.

Jouw Medewerking Of Jouw Baan

De onderwijskwaliteit is een hot issue, om een goede Nederlandse uitdrukking te gebruiken. Er gaat nauwelijks een dag voorbij zonder dat ergens in de media aan deze kwestie aandacht wordt besteed. De populariteit van deze kwestie heeft veel te maken met een aantal gevallen, met name in het HBO, waarin de onderwijskwaliteit bedroevend laag bleek te zijn. Gek genoeg leiden dat soort gevallen tot een steeds hardere roep om overheidsbemoeienis met het onderwijs. De simpele gedachte is dat als de overheid meer regels zou instellen en meer onderwijsinspecteurs, visitaties en accreditaties op het onderwijs zou los laten, dat de kwaliteit van het Nederlandse onderwijs vanzelfsprekend ook beter zou worden. 'Gek genoeg' zeg ik want, naast veel andere bezwaren, er zijn in feite geen empirische onderzoeken die deze gedachte ondersteunen. Het geloof in de therapeutische effecten van overheidsbemoeienis met het onderwijs is een vorm van kwakzalverij. Dat dacht ik althans.

Vandaag ontving ik van een vriend een bericht over een Europees onderzoek naar de effectiviteit van dat soort overheidsbemoeienis met het onderwijs, waaraan ook onderzoekers van de Universiteit Twente hebben meegewerkt. De voorlopige resultaten van dat onderzoek luiden als volgt:

"Scholen die het afgelopen jaar bezoek ontvingen van de onderwijsinspectie blijken volgens schoolleiders meer verbeteractiviteiten door te voeren en meer opbrengstgericht te werken dan niet bezochte scholen. Ook hebben de bezochte scholen, volgens docenten, het afgelopen jaar wijzigingen aangebracht in de kwaliteitszorg en meer zelfevaluatie-activiteiten in de school georganiseerd. Dr. Melanie Ehren, onderzoeker aan de Universiteit Twente: “De vraag of inspectiebezoeken daadwerkelijk leiden tot concrete verbeteractiviteiten kunnen we al voorzichtig met ‘Ja’ beantwoorden.” 

"Scholen die veel contact hebben met de onderwijsinspectie nemen de standaarden zelfs dagelijks mee in hun werk. Ze brengen meer verbeteringen aan in hun zelfevaluatie en verbeteren de samenwerking tussen leerkrachten en het leiderschap in de school. Dr. Melanie Ehren: “Deze voorlopige resultaten zijn nog indicatief, over drie jaar kunnen we vaststellen of scholen daadwerkelijk verbeteringen in hun onderwijskwaliteit doorvoeren. Máár een eerste signaal is hiermee gegeven.”

Wat dit onderzoek werkelijk laat zien is, dat als leraren en docenten voor de keuze komen te staan om mee te werken aan zulke "onderwijsverbeteringen" of anders hun baan kwijtraken, dat ze vaak voor het eerste alternatief kiezen. Dit onderzoek bewijst dus, voorlopig althans, dat leraren en docenten ook maar mensen zijn. Of zulke "verbeteringen" de onderwijskwaliteit daadwerkelijk verbeteren is natuurlijk een vraag van een geheel andere orde en die is in dit onderzoek geheel buiten beeld gebleven. Dit onderzoek laat daarom ook zien dat universiteiten en onderzoekers die in dat soort "onderwijsverbeteringen" geloven en doorvoeren, vroeger of later niet meer in staat zijn om verantwoord onderzoek te verrichten.

Always Look On The Bright Side Of Life...

Elsevier, woensdag 15/02/2012:

"De Haagse Hogeschool heeft een studiebegeleider betaald per behaald diploma van studenten. De begeleider kreeg voor gemiddeld 40 uur werk 1.200 euro. Voorwaarde was dat studenten hun diploma haalden. Als de student zakte, werd er niets betaald.

Dat blijkt woensdag uit een brief aan de betrokken medewerker. 'De uitbetaling is op basis van no cure, no pay. Met andere woorden als een afstudeerder niet slaagt, dan kunt u het bedrag niet declareren,' staat in de brief.

De school in Den Haag heeft in een verklaring laten weten dat het college van bestuur de handelwijze niet acceptabel vindt en ervoor wil zorgen dat het niet meer voorkomt. Er wordt onderzocht of er relatie is tussen het afstuderen van bepaalde studenten en de beloning van begeleiders.

Staatssecretaris Halbe Zijlstra (VVD, Hoger Onderwijs) zegt dat de Onderwijsinspectie de school om opheldering heeft gevraagd. 'Dit kan echt niet. Gelukkig ziet de hogeschool dat ook en grijpt ze onmiddellijk in.'"

In het hogere onderwijs kunnen zij het kennelijk nooit goed doen. Geef toe meneer Zijlstra, wat deze studiebegeleider heeft gedaan is simpelweg de logica van jouw eigen overheid, het geniale idee van de outputfinanciering, tot in de puntjes uitvoeren! Maar in plaats dat de overheid een standbeeld opricht voor deze trouwe volgeling, wordt de onderwijsinspectie op hem afgestuurd. Maar he, als het toch niet uitmaakt wat ze doen, als de omgang van de overheid met het hoger onderwijs toch zo arbitrair is, laat ze maar daar bij het HBO gewoon hun gang gaan en het onderwijs weer in eigen hand nemen.

echtheid op televisie

In N+1 lezen wij dat er een crisis in de humaniora is. Zelfs Martha Nussbaum probeert er iets aan te doen. Het probleem is niet dat niemand weet waar de humaniora voor zijn -- Bildung: het ontwikkelen van een gecultiveerde houding door hogere cultuur -- de woorden zullen vast ooit wel eens in de oren van politici hebben geklonken, maar dat de aanhangers van management (al dan niet New Public) zich zelfs niet kunnen voorstellen wat zoiets betekent. Voor de nieuwe filistijnen zijn "kunst en cultuur" namelijk gewoon vermaak, of zoals zij zouden zeggen, entertainment. Het meest vermakelijk zijn de 'fun' (voetbal, O, O Tirol) en de kitsch, met name reality kitsch (Idols, Boer zoekt vrouw). Reality tv had beter virtual reality tv kunnen heten. De afwijkingen van  wat de bedoeling was, zoals het gedrag van boer Richard, zijn niets meer of minder dan het werkelijkheidseffect van Roland Barthes, een verwijzing die zegt, "ik ben echt" maar die eigenlijk onderdeel van de productie is. De waardering die Henk Bleker in het openbaar voor Boer zoekt vrouw beleed, is dan weer het werkelijkheidseffect in de politiek: door een uitlating te doen die van iedereen had kunnen komen is de staatssecretaris een gewoon mens, een echt mens. Geen suggestie dat politiek, wetenschap of kunst niet onmiddellijk toegankelijk mag zijn, met andere woorden geen hint dat wat het meest werkelijk is juist datgene is dat niet meteen echt lijkt.  Vandaar ook het onbegrip voor alles dat moeilijk is en (dus) slechte kijkcijfers haalt. Als je er je best voor moet doen is het niet alleen geen vermaak meer, het is op een bepaalde manier ook niet echt meer. De gecultiveerde houding die ontbreekt is er één die een symbolische kosmos weet te duiden.

mercurius noviomagensis